‘Het gevoel van hier’ … maar dan in Brazilië

A.s. zaterdag 12 oktober is emigrant Jan van den Broek uit Berlicum de Brabantse Held. Voor deze aflevering ben ik in Museum Holambra geïnterviewd.

Klik hier voor de uitzending bij Omroep Brabant.

“Na de oorlog emigreerden veel jonge Brabantse boeren naar verre oorden, zoals Canada, Nieuw-Zeeland en Brazilië om daar zelf een boerenbedrijf op te zetten. Zo ook Jan van den Broek uit Berlicum. Hij was een van de pioniers van de landbouwcoöperatie Holambra in Brazilië. Daar kwam hij erachter dat het leven aldaar niet zo rooskleurig was als vooraf voorgesteld. Veel emigranten keerden dan ook terug naar Nederland. Maar Jan van den Broek bleef zijn geliefde Brazilië trouw tot aan zijn dood in 2010.”

Brabantse Helden is een tv-serie geproduceerd door Eendracht Films en Erfgoed Brabant voor Omroep Brabant. Bekijk hier alle Brabantse helden.

Christus de Verlosser in Rio de Janeiro

Beeld bij aankomst en vertrek

Van achter het bureau in Berg en Dal schrijf ik aan mijn proefschrift. Tussendoor lees ik in de jubileumuitgave over Holambra (Wijnen & Van der Knaap, 2012). Daarin is opgenomen een dagboekfragment uit 1950 van emigrant Ben Hulshof uit het Achterhoekse Zieuwent. Hij schrijft over de eerste kennismaking met zijn nieuwe vaderland Brazilië, hoe hij bij aankomst van de boot in spanning wacht op het wegtrekken van de wolken. Totdat opeens in volle glorie het standbeeld van Christus met uitgestrekte armen verschijnt. “Je wordt er stil van en moet het gezien hebben om dat te begrijpen. Hoog in de lucht en een lichtende wolk aan zijn voeten, alsof het beeld daarop stond. Op dat ogenblik besefte ik misschien voor het eerst, wat een mens toch een nietig wezen is. En ik heb stil mijn morgengebed gedaan en een gebed uit dankbaarheid voor allen aan wie ik dat verschuldigd ben en ook voor het goede verdere verloop.”

Het 38 meter hoge standbeeld van Christus de Verlosser op de berg Corcovado in Rio de Janeiro dateert van 1931 en is wereldwijd het bekendste monument van Brazilië. Het behoort tot de zeven nieuwe wereldwonderen.

Een week geleden, op woensdag 18 september, miste ik in Rio het vliegtuig naar Amsterdam. In afwachting van de volgende vlucht maakte ik een wandeling door de buurt en tuurde ik vanaf het dak van het hotel naar hét monument. Het Christusbeeld dat ik met de camera vastlegde, werd een zoekplaatje. Maar het onverwachte uitzicht op dit ‘hoogtepunt’ in de Braziliaanse herinneringscultuur maakte me dolgelukkig. Ik voelde me dankbaar voor vier prachtige weken in Brazilië. Een mooier afscheid had het niet kunnen worden.

Zicht vanaf het dak van het hotel aan de Avenida Presidente Vargas.

Lugares de memória: os Países Baixos no Brasil

Plaatsen van herinnering: Nederland in Brazilië (2019)

Het huis van Elisabeth Sanders em Não-Me-Toque (RS)

Binnenshuis bij Elisabeth Sanders in Não-Me-Toque (RS)

Hobbyclub II thuis bij Mari van Schaik in Não-Me-Toque (RS). Sinds 2017 komen (klein)dochters van de Nederlandse immigranten eens in de zes weken bij elkaar voor chimarrão én koffie met zelfgebakken vlaai. De voertaal is Portugees. Een enkeling praat een beetje Nederlands. De echtgenotes van Nederlandse (klein)zonen – veelal nakomelingen van Duitse immigranten – zijn eveneens van de partij.

Op bezoek bij economisch historicus José Lannes de Melo (rechts) aan de Universidade Federal do Paraná in Curitiba. José verricht onderzoek naar het bedrijf STARA, opgericht door twee Nederlandse immigrantenfamilies in Não-Me-Toque (RS).

Plakkaat bij ‘Het Geheugenhuis’ in Parque Histórico de Carambeí (PR). “Opdat het doorzettingsvermogen en het geloof van de pioniers worden voortgezet en behouden door de nieuwe generaties.”

V.l.n.r. Lucas Henrique Los, directeur Dick de Geus en Felipe André Pedroso de Oliveira van Parque Histórico de Carambeí (PR)

In de keuken van Museu Holambra (SP)

Aan het werk bij João & João in Museu Holambra (SP)

Sinterklaas (met bijbel) en zwarte pieten op de Expoflora in Holambra (SP)

Braziliaanse winter (2019)

Een uitnodiging voor het jubileumfeest in Não-Me-Toque, ter gelegenheid van 70 jaar Nederlandse immigratie, sla ik natuurlijk niet af. Daarvoor ruil ik de laatste zomermaand in Nederland graag in voor vier weken Zuid-Braziliaanse kou. Een maand waarin ik de kans grijp om tussentijdse onderzoeksresultaten te presenteren en mijn ogen opnieuw de kost te geven. Behalve de kolonie Não-Me-Toque zal ik ook andere plaatsen bezoeken, om te beginnen het historisch museumpark in Carambeí. Verder wil ik gaan kijken bij de restanten van de Escola São Paulo in de kolonie Holambra. Het voormalige schoolgebouw van de Nederlandse migrantengemeenschap werd onlangs gesloopt.

(Video: via João Luiz van Ham Mello)

Kijken en luisteren

De Braziliaanse winter is voorbij en daarmee ook het veldwerk dat ik gedurende drie maanden in Brazilië deed. De afgelopen vier weken bracht ik door in de Nederlandse kolonie Holambra, gelegen in de deelstaat São Paulo. Ook hier bestonden de werkzaamheden uit interviewen, lezingen geven, archiefonderzoek en het inventariseren van museumobjecten. Maar wat ik vooral heb gedaan is kijken en luisteren naar mensen. Aan verhalen over vroeger geen gebrek. Ik hoefde de deur van mijn appartement op het Centro Social Holandês maar open te zetten of aan te schuiven in het museumcafé om te horen hoe herinneringen aan de immigratie een rol spelen.

Ontmoetingen op straat, in de supermarkt, het tuincentrum, de bibliotheek, bij mensen thuis en een groepsbezoek aan het Museu da Imigração in São Paulo leverden ook waardevolle data op.
En toen waren er ineens twee sterfgevallen binnen drie dagen. De eerste begrafenis, van pionier Herman Kievitsbosch vorige week maandag, heb ik niet bijgewoond, want ik wilde geen antropologische pottenkijker zijn. Dat gevoel bleek achteraf onterecht. Daarom maakte ik twee dagen erna wel deel uit van de stoet naar het graf van Henk Reijers. Uit eerbetoon aan de pionier klonk daar het Emigrantenlied. Dit lied hoorde ik eerder tijdens de viering van het 70-jarig jubileum van Holambra, in juli van dit jaar. (Beluister het fragment hieronder.) Het hoogtepunt van elke viering, aldus sommige ouderen.

Muito obrigada a todos em Holambra / no Brasil que me ajudaram durante minha pesquisa. “Até logo.”

Geen museum zonder tractor

Dat de musea in de Nederlandse koloniën in Brazilië tractoren en landbouwwerktuigen tentoonstellen, heeft alles te maken met de achtergrond van de immigranten. Bij gebrek aan toekomstmogelijkheden in Nederland besloten verschillende boerengezinnen na de Tweede Wereldoorlog hun agrarische bestaan in Brazilië voort te zetten. Een aantal landbouwwerktuigen uit de huidige museumcollecties is destijds meegenomen vanuit Nederland.

Tractoren waren er ook afgelopen zaterdag te zien tijdens de gincana in Holambra. Na afloop van de sterrit reden ruim tachtig versierde boerenkarren voortgetrokken door tractoren in optocht door het centrum van de kolonie. Daar ging het feest ter gelegenheid van de 70ste verjaardag van Holambra nog even door.