Van Tuk naar Não-Me-Toque

Als de Nederlandse taal al een rol speelt in de omgang tussen nakomelingen van Nederlandse immigranten dan is die – op een enkele uitzondering na – in de kolonie Não-Me-Toque minimaal. Gangbare woorden die ik opvang in het dagelijkse taalgebruik zijn oma, opa en vlaai. Maar tegen het einde van de Zeskamp, afgelopen zaterdag, toen de teams van de zes kolonies zich verenigden in een optocht langs de tribune met supporters, klonk ineens dé hit van het Nederlandse Mannenkoor Karrespoor. ’s Avonds bij de confraternização de encerramento (afsluiting) werd dit boerenvolkslied uit het Overijsselse dorp Tuk nog een keer herhaald. Gaat “mooi man” transnationaal? Is dit wat ze bedoelen met Zeskamp: a verdadeira integração?

Zeskamp 2018

Zeskamp is de grootste jaarlijkse reünie van nakomelingen van Nederlandse immigranten in Brazilië. Al 40 jaar lang brengt dit interkoloniale sportevenement jong en oud uit alle zes Nederlandse koloniën samen.

Zeskamp is tradição, integração en confraternização: dé plek om andere descendentes holandeses te ontmoeten. En ook: als groep de competitie aangaan met andere koloniën. Welke kolonie levert de beste sportprestaties? Tegelijkertijd beoogt dit vierdaaagse evenement verschillende generaties met elkaar te verbinden.

Behalve een onderverdeling naar koloniën en generaties zie ik tijdens dit evenement nog tig andere subgroepen. En zo maak je op een gegeven moment zelf deel uit van een groep.

Descendentes holandeses / Stapelbroek – primas terçeira geração

Foto’s 1 en 2: Facebook Zeskamp

Folklore en koffie met vlaai

(Foto: Facebook / Festival Folclórico e de Etnias do Paraná)

Hoe gaan Nederlandse immigranten in Brazilië om met hun verleden? Een antwoord op deze vraag vond ik afgelopen week in Curitiba, de hoofdstad van de deelstaat Paraná. Tijdens het 57ste Festival Folclórico de Etnias do Paraná in Teatro Guaíra vertegenwoordigde de kolonie Castrolanda op folkoristische wijze het land van de klompen, molens en tulpen. Castrolanda kent sinds jaar en dag een eigen volksdansgroep waarin vooral jongeren dansen, alsook een heus boerenkoor.

Een ander antwoord op de vraag hoe Nederlandse immigranten in Brazilië omgaan met hun verleden, ligt besloten in de Hobbyclub van Não-Me-Toque in Rio Grande do Sul. Volgens Rika van Schaik-Stapelbroek komt dit groepje vrouwen van de tweede generatie Nederlanders al sinds 1976 wekelijks bij elkaar. Na afloop van een gezamenlijke cursus houtsnijwerk besloten ze samen te blijven handwerken. Handwerken doet Rika nog steeds, maar als de dames nu bij elkaar komen is dat vooral om samen koffie te drinken en vlaai te eten. Bijpraten doen ze afwisselend in het Nederlands en Braziliaans-Portugees.

“Dia do Imigrante Holandês”

“Meisje, ik ben een zeeman.” Dit zong de Duits-Braziliaanse musicus Luiz Carlos Wiedthauper uit Nao-Me-Toque. Hij deed dat voorafgaande aan de presentatie van mijn onderzoek waarvoor ik deze week was uitgenodigd op drie plaatsen in Zuid-Brazilië. Het liedje liet een aantal Nederlandse ouderen in het publiek niet onberoerd. Het deed hen terugdenken aan de bootreis die zij als kinderen samen met hun ouders, broers en zussen maakten, onderweg naar het toekomstige vaderland Brazilië.

Het seminar Holanda-Brasil werd georganiseerd door de Associação Holandesa in samenwerking met de gemeente Não-Me-Toque, ULBRA Carazinho en PUCRS in Porto Alegre. In zekere zin was het een driedaagse “Dia do Imigrante Holandês” in de deelstaat Rio Grande do Sul: een zeer geslaagde kennismaking met collega-onderzoekers en een onverwachte reünie van descendentes holandeses. Met name dankzij de voorzitter van de Associação Holandesa, Teodora Lütkemeyer.

Over transnationale herinneringscultuur gesproken, persoonlijk vond ik het heel bijzonder om samen met achternicht Maria Betí Haase-Möllmann uit Porto Alegre de tweetalige presentatie aan de Pontifícia Universidade Católica do Rio Grande do Sul te doen. Dit hadden onze grootvaders Jan en Toon Stapelbroek (die elkaar na de emigratie van Jan nooit meer terugzagen) niet kunnen bedenken.

Foto’s: Andressa Avilla/ACS Carazinho, Fotostichting Diessen, Teodora Lütkemeyer, Maria Inês Möllmann.

Video op Facebook